Wprowadzenie: Jerozolima – Miasto Tysiącleci i Serce Konfliktu

Jerozolima to miasto, które wymyka się prostym definicjom. Symbolicznie i historycznie stanowi ona bezprecedensowe skrzyżowanie cywilizacji, kultur i trzech wielkich religii monoteistycznych. Od wieków jest punktem odniesienia dla milionów ludzi na całym świecie – duchowym centrum dla żydów, chrześcijan i muzułmanów. Jednocześnie, w kontekście współczesnym, Jerozolima jest epicentrum jednego z najbardziej złożonych i zapalnych konfliktów geopolitycznych naszych czasów: sporu izraelsko-palestyńskiego. To właśnie jej status prawny, kwestia suwerenności i przynależności, staje się osią międzynarodowych debat, budząc tyle samo podziwu, co kontrowersji.

Dla Izraela, Jerozolima – a dokładniej zjednoczona Jerozolima – została proklamowana stolicą państwa w 1950 roku, a jej status wzmocniono po wojnie sześciodniowej w 1967 roku i uchwaleniu Ustawy Zasadniczej o Jerozolimie w 1980 roku. To tu znajdują się kluczowe instytucje państwowe: Kneset (parlament), Sąd Najwyższy, rezydencja prezydenta i premiera, a także większość ministerstw. Jest to zatem nie tylko historyczne i duchowe, ale i administracyjne centrum państwa izraelskiego. Jednakże, międzynarodowa społeczność w dużej mierze nie uznaje tej proklamacji, zwłaszcza w odniesieniu do wschodniej części miasta, którą Palestyńczycy postrzegają jako stolicę swojego przyszłego państwa. Ta fundamentalna rozbieżność w postrzeganiu Jerozolimy jest źródłem nieustannych napięć i dyplomatycznych dylematów.

W niniejszym artykule zagłębimy się w wielowymiarową naturę Jerozolimy, analizując jej głębokie korzenie historyczne i religijne, skomplikowany status prawny w świetle prawa międzynarodowego, konsekwencje decyzji politycznych oraz rolę, jaką odgrywa Tel Awiw jako nieoficjalne centrum dyplomatyczne i gospodarcze Izraela. Postaramy się przedstawić tę kwestię w sposób wyczerpujący i obiektywny, bazując na faktach i analizach, aby umożliwić pełniejsze zrozumienie jednego z najtrudniejszych problemów współczesnej geopolityki.

Jerozolima w Labiryncie Historii i Symboliki Religijnej

Aby zrozumieć współczesne znaczenie Jerozolimy, należy cofnąć się w czasie o tysiące lat. To miasto, znane pod wieloma nazwami – Salem, Jebus, Miasto Dawida, Aelia Capitolina, Al-Quds – jest świadkiem nieprzerwanej historii, sięgającej co najmniej IV tysiąclecia p.n.e. Jego strategiczne położenie na pograniczu pustyni i żyznych ziem, a także na styku szlaków handlowych, sprawiło, że od zawsze było pożądane i zdobywane przez kolejne imperia i cywilizacje.

Krótki Przegląd Historyczny

• Starożytność i początki: Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z epoki brązu. Biblijne przekazy wspominają o Jerozolimie (Salem) już w czasach Abrahama. Prawdziwe znaczenie zyskała, gdy król Dawid uczynił ją stolicą Zjednoczonego Królestwa Izraela około X wieku p.n.e. To Dawid przeniósł do niej Arkę Przymierza, a jego syn, Salomon, wzniósł tu Pierwszą Świątynię na Wzgórzu Moria (które później stanie się Wzgórzem Świątynnym/Haram al-Sharif).
• Okres Świątyń: Obie Świątynie Jerozolimskie – Pierwsza (zburzona przez Babilończyków w 586 p.n.e.) i Druga (wzniesiona po powrocie z niewoli, zniszczona przez Rzymian w 70 n.e.) – były centralnymi punktami życia religijnego i narodowego Żydów. Ich zniszczenie i rozproszenie narodu żydowskiego stały się traumatycznymi wydarzeniami, które ukształtowały żydowską tożsamość i tęsknotę za powrotem do Syjonu.
• Panowanie Rzymskie i Bizantyjskie: Po zniszczeniu Drugiej Świątyni, Jerozolima stała się rzymską kolonią Aelia Capitolina. Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa przez Imperium Rzymskie, miasto zyskało ogromne znaczenie dla nowej religii, stając się celem pielgrzymek i miejscem budowy bazylik, takich jak Bazylika Grobu Świętego.
• Władza Islamska: Podbój muzułmański w VII wieku n.e. zapoczątkował erę panowania islamskiego, z krótkimi przerwami na rządy krzyżowców. To w tym okresie wzniesiono wspaniałe budowle na Wzgórzu Świątynnym: Kopułę na Skale i Meczet Al-Aksa, które uczyniły Jerozolimę trzecim najświętszym miastem islamu.
• Okres Ottomański i Brytyjski: Od XVI wieku Jerozolima była częścią Imperium Osmańskiego, a po I wojnie światowej przeszła pod zarząd brytyjski jako część Mandatu Palestyny. To w tym okresie zaczęły narastać napięcia między społecznościami żydowską i arabską.

Jerozolima jako Ośrodek Trzech Religii

To, co czyni Jerozolimę prawdziwie unikatową, to jej status jako świętego miasta dla trzech wielkich religii monoteistycznych. Ta wspólna, choć często sporna, spuścizna, jest fundamentem jej globalnego znaczenia:

• Judaizm: Dla Żydów Jerozolima to „Ir HaKodesh” (Święte Miasto) i duchowe centrum narodu. Jest miejscem, w którym powstały i stały obie Świątynie, symbolizujące przymierze Boga z Izraelem. Modlitwy Żydów na całym świecie zwracają się ku Jerozolimie. Zachodni Mur (Ściana Płaczu) jest najświętszym miejscem modlitwy dla Żydów, stanowiącym pozostałość po Drugiej Świątyni. Miasto jest także miejscem pochówku wielu biblijnych postaci i rabinicznych mędrców. Koncepcja „powrotu do Syjonu” jest zakorzeniona w tysiącletniej tęsknocie za odbudową Jerozolimy i odrodzeniem niepodległego państwa.
• Chrześcijaństwo: Dla chrześcijan Jerozolima jest miejscem, gdzie rozgrywały się kluczowe wydarzenia z życia, męki, śmierci i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. Via Dolorosa, prowadząca do Bazyliki Grobu Świętego, jest szlakiem pielgrzymkowym, którym podążał Jezus w drodze na Golgotę. Inne ważne miejsca to Ogród Getsemani, Wieczernik, Góra Oliwna. Dla wielu Kościołów Wschodnich i Zachodnich, Jerozolima jest kolebką chrześcijaństwa, a obecność licznych klasztorów, kościołów i wspólnot chrześcijańskich świadczy o jej ciągłym znaczeniu.
• Islam: W islamie Jerozolima, znana jako Al-Quds (Święta), jest trzecim najświętszym miastem po Mekce i Medynie. Jej znaczenie wynika z tzw. Nocnej Podróży (Isra i Mi’raj), podczas której prorok Mahomet miał zostać przeniesiony z Mekki do Al-Aksa (Dalszego Meczetu), a następnie wznieść się do nieba ze Skały znajdującej się pod Kopułą na Skale. Kompleks Haram al-Sharif/Wzgórze Świątynne, z Kopułą na Skale i Meczetem Al-Aksa, jest punktem centralnym muzułmańskiej obecności w mieście i stanowi ogromne źródło dumy i tożsamości.

To religijne bogactwo, choć jest źródłem fascynacji i pielgrzymek, jest również fundamentem wielu sporów. Wszystkie trzy religie mają swoje wyłączne roszczenia do określonych miejsc, co prowadzi do skomplikowanej sieci praw do własności, dostępu i zarządzania, często regulowanych przez stulecia tradycji i tzw. Status Quo.

Deklaracja Jerozolimy: Polityka Wobec Dziedzictwa

Kwestia stolicy Izraela jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Izrael jednoznacznie uznaje Jerozolimę za swoją wieczną i niepodzielną stolicę, co ma głębokie korzenie historyczne, religijne i polityczne. Jednakże, większość społeczności międzynarodowej nie akceptuje tej deklaracji, zwłaszcza w odniesieniu do wschodniej części miasta, anektowanej przez Izrael.

Jerozolima jako Stolica Izraela – Ewolucja Statusu

Po proklamowaniu niepodległości Izraela w 1948 roku, rozpoczęła się wojna o niepodległość. W jej wyniku Jerozolima została podzielona: zachodnia część miasta znalazła się pod kontrolą Izraela, a wschodnia, w tym Stare Miasto z miejscami świętymi, pod kontrolą Jordanii. W 1950 roku, Knesset (parlament Izraela) podjął decyzję o uznaniu Jerozolimy Zachodniej za stolicę kraju. To posunięcie było naturalną konsekwencją historycznego przywiązania narodu żydowskiego do tego miasta, ale też pragmatyczną decyzją o umieszczeniu najważniejszych instytucji państwowych w centralnym, bezpiecznym miejscu.

Sytuacja uległa dramatycznej zmianie w czerwcu 1967 roku, podczas Wojny Sześciodniowej. W wyniku konfliktu, Izrael zajął Wschodnią Jerozolimę, a także Zachodni Brzeg, Gazę, Wzgórza Golan i Synaj. Już w lipcu 1967 roku Izrael formalnie zaanektował Wschodnią Jerozolimę i zjednoczył całe miasto pod swoją suwerennością. Ten akt był postrzegany przez Izrael jako historyczna sprawiedliwość i powrót do jedności miasta, które było podzielone przez 19 lat. W 1980 roku Kneset uchwalił fundamentalne prawo, tzw. Ustawę Zasadniczą: Jerozolima, Stolica Izraela. Artykuł 1 tej ustawy głosi: „Jerozolima, cała i zjednoczona, jest stolicą Izraela”. Ustawa ta podkreślała również, że Jerozolima jest siedzibą Prezydenta, Knesetu, Rządu i Sądu Najwyższego oraz że święte miejsca wszystkich religii będą chronione i zapewniony będzie do nich wolny dostęp.

Funkcje Administracyjne i Polityczne

Jako oficjalna stolica, Jerozolima pełni szereg kluczowych funkcji dla państwa Izrael:

• Siedziba Władzy Ustawodawczej: Kneset, jednoizbowy parlament Izraela, mieści się w Jerozolimie. To tu zapadają wszystkie kluczowe decyzje polityczne i legislacyjne.
• Siedziba Władzy Wykonawczej: Biuro Premiera i większość ministerstw znajdują się w Jerozolimie, w tym Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Ministerstwo Obrony, Ministerstwo Finansów itp. Codzienne zarządzanie państwem odbywa się z tego miasta.
• Siedziba Władzy Sądowniczej: Sąd Najwyższy Izraela, najważniejszy organ sądowniczy, ma swoją siedzibę w Jerozolimie.
• Siedziba Prezydenta: Oficjalna rezydencja prezydenta Izraela również znajduje się w Jerozolimie.

Obecność tych wszystkich instytucji w Jerozolimie jest dla Izraela dowodem i potwierdzeniem jego suwerenności nad miastem. Jest to również demonstracja, że Jerozolima jest nie tylko historycznym i religijnym sercem, ale także tętniącym życiem centrum zarządzania państwem, odgrywającym kluczową rolę w codziennej polityce i administracji.

Warto również podkreślić, że Jerozolima jest ośrodkiem akademickim (Uniwersytet Hebrajski), kulturalnym (liczne muzea, teatry, galerie) i turystycznym, przyciągającym miliony pielgrzymów i turystów rocznie, co generuje znaczące dochody dla miasta i kraju. Przykładowo, w 2019 roku, przed pandemią, Izrael odnotował rekordową liczbę 4.5 miliona turystów, z czego znaczna część odwiedziła Jerozolimę, generując przychody szacowane na miliardy dolarów i znacząco wpływając na lokalny rynek pracy.

Jerozolima na Arenie Międzynarodowej: Kontrowersje i Dylematy Prawne

Pomimo jednoznacznej proklamacji Izraela, status Jerozolimy na arenie międzynarodowej pozostaje jednym z najbardziej zapalnych i najtrudniejszych do rozwiązania problemów w globalnej dyplomacji. Większość państw świata nie uznaje pełnej suwerenności Izraela nad całym miastem, a w szczególności nad Wschodnią Jerozolimą.

Prawo Międzynarodowe i Stanowisko ONZ

Fundamentalnym dokumentem, który ukształtował międzynarodowe podejście do Jerozolimy, był Plan Podziału Palestyny (Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 181) z 29 listopada 1947 roku. Plan ten przewidywał podział brytyjskiego Mandatu Palestyny na dwa niepodległe państwa: arabskie i żydowskie. Jerozolima miała zostać objęta specjalnym statusem jako „corpus separatum” (oddzielna jednostka), administrowana przez międzynarodowy reżim pod egidą ONZ. Miało to na celu ochronę jej unikalnego znaczenia dla wszystkich trzech religii i zapewnienie wolnego dostępu do miejsc świętych.

Plan ten nigdy nie został w pełni zrealizowany. Arabowie odrzucili go, co doprowadziło do wojny w 1948 roku i podziału Jerozolimy. Po wojnie sześciodniowej w 1967 roku, kiedy Izrael zajął Wschodnią Jerozolimę, Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła szereg rezolucji potępiających izraelskie działania i uznających je za nieważne. Kluczowe rezolucje to m.in.:

• Rezolucja 242 (1967): Wzywająca do wycofania sił izraelskich z terytoriów zajętych w konflikcie. Choć nie wspomina bezpośrednio Jerozolimy, jest interpretowana przez wielu jako odnosząca się również do Wschodniej Jerozolimy.
• Rezolucja 478 (1980): Przyjęta po uchwaleniu przez Izrael Ustawy Zasadniczej o Jerozolimie, „stanowczo potępia” izraelskie prawo jako „naruszenie prawa międzynarodowego” i deklaruje je „nieważnym”. Wzywa również państwa członkowskie do wycofania swoich misji dyplomatycznych z Jerozolimy.

Zgodnie z prawem międzynarodowym, aneksja terytorium zdobytego siłą jest nielegalna. Dlatego też, większość państw świata, w tym cała Unia Europejska, Rosja, Chiny i zdecydowana większość państw członkowskich ONZ, nie uznaje aneksji Wschodniej Jerozolimy przez Izrael i utrzymuje, że status miasta powinien zostać ustalony w ramach kompleksowych negocjacji pokojowych między Izraelem a Palestyńczykami. To właśnie dlatego niemal wszystkie ambasady w Izraelu, z kilkoma znaczącymi wyjątkami, znajdują się w Tel Awiwie.

Uznanie Międzynarodowe i Kontrowersje Polityczne

Sytuacja dyplomatyczna wokół Jerozolimy jest niezwykle dynamiczna i podatna na zmiany polityczne w różnych krajach. Przez wiele dekad konsensus międzynarodowy nakazywał utrzymywanie ambasad w Tel Awiwie. Jednakże, ta jednolitość została przełamana w ostatnich latach:

• Decyzja Donalda Trumpa (2017): Prawdopodobnie najbardziej brzemienna w skutki decyzja. 6 grudnia 2017 roku, ówczesny prezydent USA, Donald Trump, ogłosił oficjalne uznanie Jerozolimy za stolicę Izraela i zapowiedział przeniesienie ambasady USA z Tel Awiwu. Ambasada została faktycznie otwarta w Jerozolimie 14 maja 2018 roku, w 70. rocznicę powstania Państwa Izrael. Decyzja ta spotkała się z ogromnym potępieniem ze strony większości społeczności międzynarodowej, w tym ONZ i Unii Europejskiej, oraz wywołała masowe protesty Palestyńczyków. Była postrzegana jako jednostronne działanie, podważające proces pokojowy i zmieniające status quo.
• Reakcje innych państw: Po decyzji USA, kilka mniejszych państw, głównie z Ameryki Łacińskiej i Pacyfiku, podążyło śladem Waszyngtonu, przenosząc swoje ambasady lub otwierając placówki dyplomatyczne w Jerozolimie. Wśród nich znalazły się Gwatemala (maj 2018), Honduras (sierpień 2020) oraz Kosowo (marzec 2021). Australia, choć nie przeniosła ambasady, w 2018 roku uznała zachodnią Jerozolimę za stolicę Izraela, choć później, w 2022 roku, wycofała się z tej decyzji. Z kolei Brazylia pod rządami prezydenta Bolsonaro rozważała przeniesienie ambasady, ale ostatecznie otworzyła jedynie biuro handlowe. Polityka Polski w tej kwestii jest zgodna z ogólnym stanowiskiem Unii Europejskiej, co oznacza, że polska ambasada pozostaje w Tel Awiwie.

Decyzje o przeniesieniu ambasad mają nie tylko symboliczne, ale i bardzo realne konsekwencje. Z jednej strony, są postrzegane przez Izrael jako potwierdzenie jego prawa do suwerenności nad miastem. Z drugiej strony, są odbierane przez Palestyńczyków i ich sojuszników jako naruszenie prawa międzynarodowego i cios w ich aspiracje państwowe. Komplikują one proces pokojowy, ponieważ usuwają jeden z kluczowych „kart przetargowych” z negocjacji, potencjalnie utrudniając osiągnięcie przyszłego porozumienia opartego na rozwiązaniu dwupaństwowym, gdzie Jerozolima miałaby być stolicą zarówno Izraela, jak i przyszłego państwa palestyńskiego. Ten dyplomatyczny klincz sprawia, że Jerozolima pozostaje jednym z najbardziej wrażliwych punktów na mapie świata.

Tel Awiw – Alternatywna Stolica Biznesu i Dyplomacji

W obliczu międzynarodowych kontrowersji wokół statusu Jerozolimy, Tel Awiw-Jafa, jedno z najmłodszych i najbardziej dynamicznych miast Izraela, pełni funkcję swoistej „nieoficjalnej” stolicy. Choć Jerozolima jest oficjalnym centrum politycznym i duchowym, to właśnie w Tel Awiwie koncentruje się większość aktywności gospodarczej, kulturalnej i dyplomatycznej, czyniąc go prawdziwym „sercem” współczesnego Izraela w oczach świata.

Metropolia Dyplomatyczna

Zgodnie z rezolucją ONZ 478 z 1980 roku, wzywającą państwa członkowskie do wycofania swoich misji dyplomatycznych z Jerozolimy, zdecydowana większość państw świata utrzymuje swoje ambasady i konsulaty generalne w Tel Awiwie. Szacuje się, że około 95% wszystkich zagranicznych placówek dyplomatycznych w Izraelu, w tym te z państw tak kluczowych jak USA (mimo przeniesienia ambasady do Jerozolimy, duża część operacji konsularnych i dyplomatycznych nadal odbywa się z Tel Awiwu), Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Rosja, Chiny czy Indie, znajduje się właśnie tu. Sprawia to, że Tel Awiw jest głównym punktem styku Izraela ze społecznością międzynarodową. Spotkania dyplomatyczne, konferencje, negocjacje – wiele z nich odbywa się właśnie w tej nadmorskiej metropolii.

Centrum Gospodarcze i Technologiczne

Tel Awiw jest bezsprzecznie finansowym i technologicznym sercem Izraela. Miasto to, często nazywane „Silicon Wadi” (dolina krzemowa Bliskiego Wschodu), jest domem dla tysięcy startupów, centrów badawczo-rozwojowych międzynarodowych korporacji (takich jak Google, Microsoft, Apple, Intel) oraz dynamicznie rozwijającego się sektora high-tech. Ten prężny ekosystem innowacji przyciąga inwestycje z całego świata i jest kluczowym motorem izraelskiej gospodarki. Według danych z 2023 roku, Tel Awiw i jego aglomeracja miejska (Gush Dan) generują ponad 50% izraelskiego PKB, z czego znacząca część pochodzi z sektora technologicznego.

To tutaj znajduje się Giełda Papierów Wartościowych w Tel Awiwie (TASE), centrum bankowości i finansów, a także siedziby największych izraelskich firm. Globalne firmy konsultingowe, jak PricewaterhouseCoopers czy Ernst & Young, mają tu swoje główne biura, co jeszcze bardziej umacnia pozycję Tel Awiwu jako bramy do izraelskiej gospodarki. W 2023 roku, mimo pewnych zawirowań geopolitycznych, sektor high-tech w Izraelu nadal przyciągał znaczące inwestycje venture capital, a Tel Awiw pozostawał w czołówce globalnych rankingów innowacyjności.

Miasto Kosmopolityczne i Kulturalne

W przeciwieństwie do bardziej tradycyjnej i religijnej Jerozolimy, Tel Awiw jest synonimem nowoczesności, liberalizmu i kosmopolityzmu. Jest to miasto, które nigdy nie śpi, z tętniącym życiem nocnym, bogatą sceną artystyczną, licznymi galeriami, muzeami (np. Muzeum Sztuki Tel Awiwu) i teatrami. Słynie ze swojej modernistycznej architektury Bauhaus (wpisanej na listę światowego dziedzictwa UNESCO), pięknych plaż wzdłuż Morza Śródziemnego i tolerancyjnej atmosfery, która przyciąga zarówno młodych Izraelczyków, jak i imigrantów z całego świata. Jest to również znany ośrodek społeczności LGBT+.

To dualistyczne funkcjonowanie – Jerozolima jako oficjalna stolica o głębokim znaczeniu symbolicznym i religijnym, oraz Tel Awiw jako dynamiczny, globalny hub gospodarczy i dyplomatyczny – doskonale obrazuje złożoność i różnorodność współczesnego Izraela. Pokazuje, jak państwo Izrael, zakorzenione w starożytnej historii i tradycji, jednocześnie dynamicznie rozwija się i patrzy w przyszłość.

Wyzwania i Perspektywy: Ku Rozwiązaniu Kwestii Jerozolimy?

Kwestia statusu Jerozolimy jest często określana mianem „matki wszystkich problemów” w konflikcie izraelsko-palestyńskim. Bez trwałego rozwiązania tej kwestii, osiągnięcie kompleksowego i akceptowalnego dla obu stron porozumienia pokojowego wydaje się niemożliwe. Złożoność wynika z faktu, że Jerozolima to nie tylko kwestia terytorium czy polityki, ale przede wszystkim tożsamości, historii i wiary.

Jerozolima jako Klucz do Pokoju

Dla Palestyńczyków, Wschodnia Jerozolima (Al-Quds) jest nierozerwalnie związana z ich narodowymi aspiracjami i jest postrzegana jako przyszła stolica ich niepodległego państwa. Jej zajęcie w 1967 roku i późniejsza aneksja są postrzegane jako okupacja i naruszenie prawa międzynarodowego. Palestyńczycy wskazują na obecność dużej społeczności arabskiej (około 38% mieszkańców Jerozolimy to Arabowie palestyńscy, według danych z 2022 roku) i liczne, kluczowe dla ich dziedzictwa miejsca święte, jako uzasadnienie ich roszczeń. Jakiekolwiek rozwiązanie pokojowe musi, ich zdaniem, uwzględniać ich suwerenność nad wschodnią częścią miasta.

Dla Izraelczyków, Jerozolima jest wieczną i niepodzielną stolicą, a jakiekolwiek odstąpienie od kontroli nad nią jest nie do pomyślenia ze względów bezpieczeństwa, historycznych i religijnych. Izraelczycy podkreślają, że Jerozolima pod ich rządami jest miastem otwartym dla wszystkich wyznań i że jednoczesne rządy izraelskie zapewniły dostęp i bezpieczeństwo, czego nie było w pełni w okresie jurysdykcji jordańskiej.

Proponowane Rozwiązania i Ich Ograniczenia

Na przestrzeni lat pojawiło się wiele propozycji rozwiązania kwestii Jerozolimy, jednak żadna z nich nie zyskała powszechnej akceptacji:

• Podział na dwie stolice: Najczęściej wspominane rozwiązanie w kontekście rozwiązania dwupaństwowego. Proponuje się, aby Zachodnia Jerozolima pozostała stolicą Izraela, a Wschodnia Jerozolima stała się stolicą państwa palestyńskiego. Takie rozwiązanie wymagałoby precyzyjnego wytyczenia granic, zarządzania miejscami świętymi i zapewnienia swobodnego przepływu. Problemem jest, że obie strony roszczą sobie prawa do całego miasta i nie widzą możliwości podziału.
• Wspólne zarządzanie/suwerenność: Idea, by Jerozolima pozostała jednolitym miastem, ale pod wspólną suwerennością izraelsko-palestyńską lub z międzynarodowym nadzorem nad miejscami świętymi. To rozwiązanie jest niezwykle trudne do wdrożenia ze względu na brak zaufania i głębokie różnice polityczne.
• Międzynarodowy zarząd nad Starym Miastem: Propozycja powrotu do idei „corpus separatum” dla Starego Miasta i świętych miejsc, zarządzanych przez ciało międzynarodowe. Jest to rozwiązanie problematyczne dla obu stron, które nie chcą rezygnować ze swojej suwerenności nad tak ważnymi obszarami.
• „Jerozolima Zachodnia stolicą Izraela, Al-Quds wschodnią stolicą Palestyny”: To wariant rozwiązania dwupaństwowego, który de facto uznaje status quo. Np. w 20