Ile zarabia psychiatra w Polsce? Kompleksowy przewodnik po zarobkach i perspektywach zawodowych

Zawód psychiatry w Polsce, choć obciążony dużą odpowiedzialnością i wymagający ogromnej empatii, staje się coraz bardziej doceniany, zarówno ze względu na rosnące zapotrzebowanie na usługi z zakresu zdrowia psychicznego, jak i dynamicznie zmieniające się realia rynkowe. Zrozumienie specyfiki zarobków w tej profesji wymaga analizy wielu czynników – od doświadczenia i specjalizacji, po rodzaj miejsca pracy i region. Niniejszy artykuł ma za zadanie rzucić światło na kwestię wynagrodzeń psychiatrów w Polsce, dostarczając szczegółowych informacji, praktycznych porad i prognoz na przyszłość.

Finansowy obraz zawodu psychiatry w Polsce: Aktualne dane i ich interpretacja

Zarobki psychiatrów w Polsce są zróżnicowane, co jest typowe dla wielu specjalistycznych zawodów medycznych. Niemniej jednak, dostępne dane pozwalają wyłonić pewien średni obraz finansowy, który może być punktem odniesienia dla osób zainteresowanych tą ścieżką kariery.

Mediana wynagrodzenia i jej znaczenie

Według najnowszych analiz rynkowych, mediana wynagrodzenia psychiatry w Polsce wynosi około 15 560 PLN brutto miesięcznie. Mediana to statystyczna wartość środkowa, która doskonale oddaje typowy poziom zarobków w danej grupie zawodowej. Oznacza to, że dokładnie połowa psychiatrów zarabia powyżej tej kwoty, a połowa poniżej. Jest to wskaźnik bardziej miarodajny niż średnia arytmetyczna, gdyż jest mniej podatny na wpływ ekstremalnie wysokich lub niskich zarobków pojedynczych osób.

Analizując rozkład zarobków, zauważamy znaczną dyspersję. Wskazuje się, że połowa specjalistów w tej dziedzinie otrzymuje wynagrodzenie w przedziale od 11 410 PLN do 23 570 PLN brutto. To szerokie spektrum podkreśla, jak wiele zmiennych wpływa na ostateczną wysokość pensji, o czym szerzej opowiemy w kolejnych sekcjach.

Wynagrodzenie brutto a netto: Co faktycznie trafia na konto?

Kwestia wynagrodzenia brutto i netto jest kluczowa dla zrozumienia rzeczywistych dochodów. Wynagrodzenie brutto to kwota wynagrodzenia przed potrąceniem wszelkich obowiązkowych składek i podatków. Obejmuje ono składki na ubezpieczenia społeczne (emerytalne, rentowe, chorobowe), ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczkę na podatek dochodowy.

Dla wspomnianej mediany 15 560 PLN brutto, psychiatra w Polsce może liczyć na kwotę netto w wysokości około 10 937 PLN. Ta różnica, wynosząca ponad 4 600 PLN, jest efektem wspomnianych obciążeń publicznoprawnych. Ważne jest, aby zawsze rozróżniać te dwie wartości, planując budżet czy negocjując warunki zatrudnienia. Warto również pamiętać, że dokładna kwota netto może się różnić w zależności od formy zatrudnienia (np. umowa o pracę, kontrakt B2B) i indywidualnej sytuacji podatkowej.

Skrajności w zarobkach: Najwyższe i najniższe pensje

Rynek pracy dla psychiatrów, podobnie jak dla innych profesji medycznych, charakteryzuje się znacznym rozproszeniem zarobków. Z jednej strony, znajdują się specjaliści o najbardziej ugruntowanej pozycji i rzadkich kwalifikacjach, z drugiej – osoby na początkowych etapach kariery lub pracujące w mniej sprzyjających warunkach.

* Najwyższe zarobki: Najlepiej opłacani psychiatrzy w Polsce mogą liczyć na pensje przekraczające 23 570 PLN brutto miesięcznie. Dotyczy to często doświadczonych specjalistów z dodatkowymi kwalifikacjami, prowadzących własne, dobrze prosperujące praktyki prywatne w dużych aglomeracjach, lub pełniących kluczowe funkcje w renomowanych placówkach. Co czwarty psychiatra zarabia powyżej 14 560 PLN brutto, co już jest znaczącą kwotą.
* Najniższe zarobki: Z kolei psychiatrzy na początkowym etapie kariery, pracujący w mniej zamożnych regionach lub w ramach mniej lukratywnych kontraktów w publicznym systemie opieki zdrowotnej, mogą otrzymywać wynagrodzenie poniżej 11 410 PLN brutto miesięcznie. Co czwarty przedstawiciel tego zawodu zarabia mniej niż 9 400 PLN brutto. Są to często rezydenci lub lekarze tuż po uzyskaniu specjalizacji, którzy dopiero budują swoją pozycję na rynku.

Te dysproporcje wynikają z wielu czynników, które zostaną szczegółowo omówione w kolejnych częściach artykułu.

Czynniki kształtujące wynagrodzenie psychiatry: Analiza kluczowych determinant

Złożoność zawodu psychiatry i różnorodność ścieżek kariery sprawiają, że na wysokość zarobków wpływa wiele wzajemnie przenikających się czynników. Zrozumienie ich mechanizmów jest kluczowe dla każdego, kto planuje karierę w tej dziedzinie lub dąży do optymalizacji swoich dochodów.

Staż pracy i doświadczenie zawodowe: Podstawa ewolucji zarobków

Długość kariery zawodowej i bogactwo zdobytego doświadczenia to jedne z najważniejszych determinant wpływających na poziom wynagrodzenia.

* Junior (rezydent, młodszy specjalista): Lekarze w trakcie specjalizacji z psychiatrii (rezydenci) oraz ci, którzy niedawno uzyskali tytuł specjalisty, zazwyczaj plasują się na niższych pozycjach w skali zarobków. Ich wynagrodzenie jest często regulowane ustawowo lub stanowi podstawę w placówkach publicznych. Na przykład, rezydent w psychiatrii w Polsce otrzymuje wynagrodzenie zasadnicze, które w 2024 roku waha się od ok. 6700 do 7400 PLN brutto (w zależności od roku rezydentury i specjalizacji priorytetowej). Po uzyskaniu specjalizacji, zarobki te wzrastają, ale nadal często są niższe niż u doświadczonych kolegów.
* Mid-level (specjalista z kilkuletnim stażem): Psychiatrzy z 3-7 letnim doświadczeniem po uzyskaniu specjalizacji zaczynają budować swoją renomę i poszerzać zakres kompetencji. Mogą negocjować wyższe stawki, zwłaszcza w sektorze prywatnym.
* Senior (doświadczony specjalista, ekspert): Specjaliści z wieloletnim stażem (powyżej 10-15 lat), bogatym portfolio pacjentów, często z dodatkowymi certyfikatami i uznaniem w środowisku, osiągają najwyższe zarobki. Ich wartość na rynku pracy rośnie wykładniczo wraz z unikalnymi umiejętnościami, zdolnością do prowadzenia trudnych przypadków, a także potencjalnym zaangażowaniem w działalność dydaktyczną czy naukową. Wiele lat praktyki pozwala również na wypracowanie własnych, efektywnych metod pracy i budowanie długotrwałych relacji z pacjentami.

Wykształcenie i kwalifikacje dodatkowe: Inwestycja w rozwój i dochody

Podstawą jest oczywiście ukończenie studiów medycznych (6 lat) i odbycie specjalizacji z psychiatrii (5 lat). Jednak to dodatkowe kwalifikacje często otwierają drzwi do wyższych zarobków i bardziej specjalistycznych ról.

* Podyplomowe szkoły psychoterapii: Ukończenie akredytowanej szkoły psychoterapii (trwającej zazwyczaj 4 lata, z obowiązkową superwizją) jest ogromnym atutem. Psychiatra będący jednocześnie certyfikowanym psychoterapeutą (np. poznawczo-behawioralnym, psychodynamicznym, systemowym) może oferować kompleksową opiekę, co jest wysoko cenione przez pacjentów i pracodawców. Takie kwalifikacje znacząco zwiększają stawkę za godzinę pracy, umożliwiając prowadzenie sesji psychoterapii obok farmakoterapii i diagnostyki.
* Kursy i certyfikaty specjalistyczne: Szkolenia z zakresu psychiatrii sądowej, uzależnień, zaburzeń odżywiania, psychiatrii wieku podeszłego, czy też specyficznych metod diagnostycznych (np. EEG, testy neuropsychologiczne) mogą wyróżnić specjalistę na rynku.
* Stopnie naukowe i działalność akademicka: Posiadanie stopnia doktora (dr n. med.) czy doktora habilitowanego (dr hab.) otwiera ścieżkę do pracy na uczelniach, prowadzenia badań naukowych i publikacji, co buduje prestiż i może wiązać się z dodatkowymi dochodami.
* Znajomość języków obcych: Płynna znajomość języka angielskiego, a nawet innych języków, jest atutem pozwalającym na pracę z pacjentami obcojęzycznymi, współpracę międzynarodową czy dostęp do najnowszej literatury naukowej.

Wielkość firmy i rodzaj miejsca pracy: Różnice w modelach zatrudnienia

Miejsce zatrudnienia ma fundamentalny wpływ na system wynagradzania.

* Publiczne szpitale i poradnie NFZ: Oferują stabilność zatrudnienia, umowę o pracę, pakiet socjalny (ubezpieczenie, urlopy), ale zazwyczaj niższe stawki godzinowe i pensje, regulowane odgórnie. Praca w dużym szpitalu uniwersyteckim może wiązać się z możliwościami rozwoju i udziału w badaniach, ale podstawowe wynagrodzenie może być podobne do innych publicznych placówek.
* Prywatne kliniki i ośrodki: Mogą oferować lepsze stawki, często w oparciu o kontrakty B2B (Business to Business), co daje większą elastyczność i potencjalnie wyższe zarobki netto, ale wymaga samodzielnego opłacania składek i podatków. W prestiżowych klinikach, zwłaszcza w dużych miastach, specjaliści mogą liczyć na znacznie wyższe wynagrodzenia, często uzależnione od liczby przyjętych pacjentów.
* Własna praktyka prywatna: To opcja dająca największą swobodę w ustalaniu stawek i godzin pracy, a co za tym idzie – największy potencjał zarobkowy. Wymaga jednak umiejętności prowadzenia biznesu, inwestycji w gabinet, marketing i obsługę administracyjną. Sukces zależy od reputacji, umiejętności interpersonalnych i efektywności pozyskiwania pacjentów.

Region i województwo pracy: Geograficzne dysproporcje

Lokalizacja geograficzna odgrywa istotną rolę w kształtowaniu zarobków psychiatrów.

* Wielkie aglomeracje: Warszawa, Kraków, Wrocław, Poznań, Gdańsk – to tam zarobki są najwyższe. Wynika to z wyższych kosztów życia, większego zapotrzebowania na usługi specjalistyczne (większa liczba mieszkańców, większa świadomość zdrowotna), a także koncentracji zamożniejszej klienteli, która jest gotowa płacić więcej za prywatne konsultacje. W tych miastach prywatna konsultacja psychiatryczna może kosztować od 250 do 450 zł, a w przypadku renomowanych profesorów nawet 500-800 zł za godzinę.
* Mniejsze miejscowości i regiony wiejskie: W tych obszarach zarobki są zazwyczaj niższe. Zapotrzebowanie na psychiatrów jest nadal duże (często nawet większe proporcjonalnie do liczby specjalistów), ale siła nabywcza pacjentów jest niższa, a stawki w placówkach publicznych są ujednolicone. Często jednak w mniejszych ośrodkach psychiatrzy mogą liczyć na dodatkowe premie za pracę w trudnych warunkach czy dyżury.
* Przykłady: Województwa takie jak Mazowieckie, Małopolskie czy Dolnośląskie konsekwentnie plasują się w czołówce pod względem wysokości zarobków lekarzy, w tym psychiatrów.

Specjalizacje w psychiatrii a perspektywy finansowe

Wybór konkretnej specjalizacji w obrębie psychiatrii może mieć znaczący wpływ na potencjał zarobkowy. Niektóre obszary są bardziej niszowe, wymagają specyficznych umiejętności i wiedzy, co przekłada się na wyższe stawki.

Psychiatria dzieci i młodzieży: Rosnące zapotrzebowanie, wysokie kwalifikacje

Psychiatria dzieci i młodzieży to dynamicznie rozwijająca się dziedzina, borykająca się jednocześnie z olbrzymimi brakami kadrowymi w Polsce. Specjaliści w tej dziedzinie, posiadający unikalną wiedzę na temat rozwoju psychicznego w okresie dzieciństwa i adolescencji, są niezwykle poszukiwani.

* Wysokie stawki: Ze względu na ogromne zapotrzebowanie (rosnąca liczba diagnoz zaburzeń rozwojowych, lękowych, depresyjnych u młodych pacjentów) i ograniczoną liczbę specjalistów, psychiatrzy dziecięcy mogą liczyć na jedne z najwyższych stawek w sektorze prywatnym. Konsultacja psychiatry dziecięcego w prywatnym gabinecie w dużym mieście może kosztować od 300 do 500 zł.
* Specyficzne wyzwania: Praca z dziećmi i ich rodzinami wymaga nie tylko wiedzy medycznej, ale też umiejętności komunikacji, empatii i często współpracy z systemem edukacji.

Psychiatria sądowa i inne niszowe specjalizacje

Psychiatria sądowa należy do najbardziej złożonych i wymagających, a zarazem najbardziej lukratywnych subdyscyplin psychiatrii.

* Wysokie zarobki: Specjaliści w tej dziedzinie nie tylko dysponują rozległą wiedzą medyczną, ale muszą także biegle poruszać się w obszarach prawa karnego i cywilnego. Przygotowują opinie dla sądów, prokuratury, zakładów karnych, oceniając poczytalność, zdolność do stawania przed sądem, czy możliwość odbywania kary. Charakter tej pracy, wysoka odpowiedzialność (opinia psychiatry sądowego może zadecydować o czyjejś wolności) oraz mała liczba ekspertów sprawiają, że stawki za ekspertyzy i opinie są bardzo wysokie – często liczone są w tysiącach, a nawet dziesiątkach tysięcy złotych za jeden przypadek. Praca na etacie, np. w placówkach penitencjarnych, również wiąże się z odpowiednim wynagrodzeniem.
* Inne niszowe specjalizacje:
* Psychiatria uzależnień: Wymaga specjalistycznej wiedzy na temat mechanizmów nałogów i metod leczenia, często jest to praca interdyscyplinarna. Zapotrzebowanie jest stałe, a możliwość pracy w ośrodkach zamkniętych czy poradniach uzależnień oferuje stabilne zatrudnienie.
* Psychiatria wieku podeszłego (geriatryczna): W obliczu starzejącego się społeczeństwa, zapotrzebowanie na psychiatrów specjalizujących się w chorobach neurodegeneracyjnych (np. choroba Alzheimera, otępienie), depresji czy psychozach wieku starszego, gwałtownie rośnie.
* Psychiatria konsultacyjna/liaison: Specjaliści ci pracują w ogólnych szpitalach, konsultując pacjentów z innymi schorzeniami, u których współistnieją zaburzenia psychiczne. To rola wymagająca szerokiej wiedzy i umiejętności współpracy z innymi specjalizacjami medycznymi.

Wybór ścieżki specjalizacji powinien być podyktowany nie tylko perspektywami finansowymi, ale przede wszystkim zainteresowaniami i pasją, ponieważ są to obszary pracy wymagające ciągłego rozwoju i zaangażowania.

Sektor publiczny kontra prywatny: Gdzie psychiatra zarabia więcej?

Jednym z najbardziej znaczących czynników wpływających na zarobki psychiatrów jest wybór sektora zatrudnienia. Różnice między pracą w publicznej służbie zdrowia a praktyką prywatną są często diametralne, zarówno pod względem finansowym, jak i organizacyjnym.

Zarobki w sektorze publicznym: Stabilność kontra limitations

Praca w publicznych szpitalach, poradniach zdrowia psychicznego (PZP) czy ośrodkach terapii uzależnień finansowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) oferuje stabilność i szereg benefitów, ale wiąże się z ograniczeniami finansowymi.

* System wynagrodzeń: Zarobki w sektorze publicznym są często regulowane przez odgórne rozporządzenia (np. tzw. „ustawa o najniższych wynagrodzeniach w podmiotach leczniczych”). Oprócz pensji zasadniczej, lekarze mogą otrzymywać dodatki za dyżury, pracę w weekendy, święta, czy za pełnienie funkcji kierowniczych.
* Niskie stawki NFZ: System publiczny jest silnie niedofinansowany w odniesieniu do psychiatrii. Przykładowo, stawka NFZ za jedną wizytę psychiatryczną w poradni zdrowia psychicznego wynosi około 85-110 PLN (w zależności od kontraktu placówki), z czego znaczną część pochłaniają koszty utrzymania placówki, administracji, a tylko niewielka część trafia bezpośrednio do kieszeni lekarza. Jest to rażąco niska kwota w porównaniu do wymagań i odpowiedzialności zawodu.
* Benefity: Pomimo niższych wynagrodzeń, sektor publiczny oferuje zazwyczaj umowę o pracę, pełny pakiet świadczeń socjalnych (ubezpieczenie zdrowotne, emerytalne, chorobowe), płatne urlopy i stabilność zatrudnienia. Dla wielu lekarzy, zwłaszcza młodych, jest to ważny argument, zwłaszcza na początku kariery.
* Wyzwania: Publiczne placówki często borykają się z niedoborem personelu, co skutkuje przeciążeniem lekarzy, długimi kolejkami do specjalistów (nawet kilka miesięcy), a także ograniczonym czasem, jaki psychiatra może poświęcić pacjentowi. Biurokracja i brak elastyczności również bywają uciążliwe.

Zarobki w sektorze prywatnym i prywatna praktyka: Potencjał i ryzyko

Sektor prywatny oferuje znacznie większe możliwości zarobkowe, ale wiąże się też z większą odpowiedzialnością i koniecznością samodzielnego zarządzania.

* Wysokie stawki: W prywatnych klinikach i gabinetach, psychiatrzy mają swobodę w ustalaniu cen za swoje usługi. Standardowa prywatna konsultacja psychiatryczna w dużym mieście kosztuje od 250 do 450 PLN za 30-60 minut wizyty. Doświadczeni specjaliści, profesorowie czy eksperci w niszowych dziedzinach mogą pobierać nawet 500-800 PLN za wizytę.
* Elastyczność i autonomia: Praca w sektorze prywatnym oferuje większą elastyczność w planowaniu godzin pracy i liczby pacjentów. Psychiatra może sam decydować, ilu pacjentów przyjmie, co pozwala na lepsze dopasowanie do indywidualnych potrzeb i uniknięcie wypalenia zawodowego.
* Własna praktyka: Prowadzenie własnego gabinetu daje największą niezależność finansową i zawodową. Cały dochód (po opłaceniu kosztów i podatków) trafia do kieszeni lekarza. Wymaga to jednak inwestycji (wynajem/zakup lokalu, wyposażenie, marketing, księgowość) i umiejętności prowadzenia działalności gospodarczej. Sukces własnej praktyki zależy od reputacji, skuteczności leczenia i umiejętności budowania relacji z pacjentami.
* Brak benefitów: W przypadku prowadzenia własnej działalności, lekarz sam musi zadbać o swoje ubezpieczenia, urlopy i świadczenia socjalne. Nie ma płatnych zwolnień lekarskich czy urlopów wypoczynkowych w tradycyjnym rozumieniu umowy o pracę.
* Modele mieszane: Wielu psychiatrów decyduje się na model hybrydowy – łączy pracę na etacie w placówce publicznej (dla stabilności i doświadczenia) z prywatną praktyką popołudniami czy w weekendy. To pozwala czerpać korzyści z obu sektorów, maksymalizując dochody i doświadczenie.

Podsumowując, choć sektor publiczny oferuje bezpieczeństwo, to prawdziwy potencjał zarobkowy dla psychiatrów leży w sektorze prywatnym, zwłaszcza w dużych miastach i niszowych specjalizacjach.

Ścieżka edukacyjna i rozwój zawodowy – inwestycja w przyszłe zarobki

Zawód psychiatry wymaga długiej i intensywnej drogi edukacyjnej, która sama w sobie jest inwestycją w przyszłe zarobki. Zrozumienie tego procesu jest kluczowe dla każdego, kto rozważa tę ścieżkę kariery.

Długa i wymagająca droga do zawodu

Aby zostać psychiatrą w Polsce, należy przejść przez kilka kluczowych etapów, które łącznie zajmują co najmniej 12 lat od momentu rozpoczęcia studiów:

1. Ukończenie studiów medycznych (6 lat): To podstawowy etap, kończący się uzyskaniem tytułu lekarza. Studia są wymagające, obejmują szeroki zakres wiedzy medycznej, w tym podstawy psychiatrii.
2. Podyplomowy staż w zawodzie lekarza (13 miesięcy): Po studiach, każdy absolwent medycyny musi odbyć staż, który pozwala na zdobycie praktycznego doświadczenia w różnych dziedzinach medycyny, w tym w psychiatrii.
3. Specjalizacja z psychiatrii (5 lat): To najbardziej intensywny etap, obejmujący szkolenie teoretyczne i praktyczne w placówkach akredytowanych do prowadzenia specjalizacji. Program specjalizacji obejmuje m.in. odbycie staży na oddziałach psychiatrycznych (ogólnych, dziecięcych, intensywnej terapii psychiatrycznej), w poradniach, oddziałach detoksykacyjnych, a także obowiązkowe kursy i egzaminy cząstkowe. Kończy się Państwowym Egzaminem Specjalizacyjnym (PES).

Cały ten proces to nie tylko lata nauki, ale również szereg poświęceń osobistych i finansowych. Rezydenci, choć otrzymują wynagrodzenie, często borykają się z kwestiami finansowymi, zwłaszcza w początkowych latach.

Ciągłe doskonalenie: Klucz do konkurencyjności i wyższych dochodów

Uzyskanie tytułu specjalisty to dopiero początek drogi. Psychiatria jest dziedziną dynamicznie rozwijającą się, a ciągłe doskonalenie zawodowe jest absolutnie niezbędne, aby utrzymać wysoką jakość świadczonych usług i pozostać konkurencyjnym na rynku.

* Szkolenia i kursy: Regularny udział w konferencjach naukowych, sympozjach, warsztatach i kursach doszkalających (np. z zakresu nowych leków, innowacyjnych metod terapii, diagnostyki różnicowej) jest koniecznością.
* Superwizja: Szczególnie dla psychiatrów, którzy również prowadzą psychoterapię, regularna superwizja (praca pod okiem bardziej doświadczonego specjalisty) jest kluczowa dla rozwoju zawodowego i zapewnienia bezpieczeństwa pacjentom.
* Publikacje i badania naukowe: Aktywność naukowa, pisanie artykułów, udział w badaniach klinicznych – to wszystko buduje autorytet i renomę, co może przekładać się na dostęp do bardziej prestiżowych miejsc pracy i wyższych zarobków.
* Płynność w języku angielskim: Dostęp do najnowszej wiedzy medycznej, która często publikowana jest w języku angielskim, jest nieoceniony. Umożliwia to również udział w międzynarodowych projektach badawczych czy pracę za granicą.

Inwestowanie w rozwój zawodowy to nie tylko obowiązek etyczny, ale także pragmatyczna decyzja. Psychiatrzy, którzy stale poszerzają swoje kompetencje i są na bieżąco z najnowszymi osiągnięciami nauki, są bardziej poszukiwani przez pacjentów i pracodawców, co bezpośrednio przekłada się na ich wartość rynkową i wysokość wynagrodzenia.

Perspektywy rynku pracy dla psychiatrów w Polsce: Rosnące zapotrzebowanie i wyzwania

Przyszłość zawodu psychiatry w Polsce jawi się jako stabilna, a wręcz obfitująca w możliwości. Rosnące zapotrzebowanie na usługi z zakresu zdrowia psychicznego jest trendem ogólnoświatowym, który w Polsce jest szczególnie widoczny.

Trendy na rynku pracy i narastające zapotrzebowanie

Ostatnie lata przyniosły bezprecedensowy wzrost świadomości społecznej na temat zdrowia psychicznego. Stereotypy i stygmatyzacja powoli ustępują miejsca otwartości i zrozumieniu potrzeby profesjonalnej pomocy.

* Poczucie stygmatyzacji maleje: Młodsze pokolenia są bardziej otwarte na rozmowę o problemach psychicznych i szukanie wsparcia, co przekłada się na zwiększoną liczbę pacjentów w każdym wieku.
* Presja współczesnego życia: Szybkie tempo życia, stres, niepewność ekonomiczna, cyfryzacja – wszystko to generuje nowe wyzwania dla zdrowia psychicznego społeczeństwa.
* Niedostateczna liczba specjalistów: